A:
* Ah ,’aleha, tuh ‘aleha
Ah ona, tuh ona
Türkçedeki karşılığı : Ne yardan ne de serden geçmek
Bir şeyin seçiminde kararsız olmak
* Ard il-vati btışrab mayyta vü mayyıt ğayre
Alçak yer hem kendi suyunu, hem başka yerin suyunu içer. Alçak gönüllülüğü öneren bir atasözüdür.
* Allah yil ‘en nefsi’l vakk ‘et şen ra ‘iyya
Çobanın şanını düşüren nefisi Allah lanet eylesin. Bu atasözünde insan çobana, nefis de sürüye
benzetilmektedir. Nefsi iyi gütmeli. Aksi takdirde nefis insanı kötü davranışlara sürükleyip adını
kötüye çıkarır. İnsanı zor durumda bırakan, adını kötüye çıkaran davranışlardan kaçınmayı
öğütlüyor. Böyle nefislere (isteklere) lanet ediliyor.
* ‘Ayn iş-şef it u şehdit ‘ımet
Ayn il-me şefit u şehdit kif bıket?
Görüp de konuşan (şahitlik yapan) göz kör olmuş. Görmeden konuşan göz nice olmuş? Bu atasözü
genellikle dedikodunun çirkinliğini vurgulamak için söylenir. Başkalarının sırrını ifşa etmemek
gerektiği de vurgulanıyor. “Başkalarının sırrını açıklayanlar Allah tarafından cezalandırılıyor.
İftira edenler ne halde gelir?” denilerek yalan konuşmanın, iftiranın, laf taşımanın korkunçluğu
dile getiriliyor.
* Ardi’l – karibe harame ‘er-re ‘e
Yakın tarla çobana haramdır.
İnsanlar çobana benzetilerek yakınındaki olanakları görmeyip gözünün hep uzaklarda oluşunu
tenkid etmektedir. İnsan yakınındaki nimetleri görmez, anlamında
B:
* Biruh bele ‘azime
Me bi sır lo kıyme
Davetsiz gidenin
Kıymeti olmaz
* Ba’del bi kun il-kamar bi iyde
Bel ‘eb in-nücum bir sıyba’e
Ay elimde olduktan sonra yıldızları parmaklarımda oynatırım.
Bir işi başarmak için lider olan ele geçirmek gerektiğini ifade etmek için kullanılır.
* Beyt i’d-dik, bi se’ mit isdıyk
Dar da olsa bir ev, yüz dostu ağırlar.
Yer darlığından şikayet karşısında söylenir. Kimi zaman da dostlar kalabalık bir şekilde toplandığında
misafirler “sizi rahatsız ettik” türünden bir şeyler söylediklerinde ev sahibi rahatsız olmadığını ifade
etmek için söyler.
* Barşan bil-evvel
Vele kteylen ‘al-beyder
Harman yerinde dövüşmektense önceden anlaşmalı.
Paylaşım veya birlikte iş yapma söz konusu olduğunda kuralları önceden belirlemeyi öğütlemektedir.
* Bitruh ic-cece
Bit ruh ması’ta mi’a
Tavuk giderse, Pisliği beraber gider.
Kim insanlar faydadan çok zarar verirler. Küçücük bir fayda sağlarlar; ama verdikleri sıkıntı daha
büyüktür. O yardımı yapmamakla tehdit ettiğinde söylenir.
* Bitruh ic-cece
Bitruh baytta me’a
Tavuk giderse, Yumurtası beraber gider.
Bir önceki atasözünün tersidir. Yani faydası çok bir insanın yüzüne çemkirilirse bunu söyler.
“Benim sıkıntı verdiğimi söylüyorsun ama gidersem yardımından yoksun kalırsın” anlamında.
* Bet ta’mi şebbi’, bet-tıktil vecci’
Acıt döveceksen ; doyur yedireceksen.
Hangi işi yapıyor olursak olalım hakkıyla yapmamızı öğütlüyor.
* Beyyo tüm, ümmo basal. Şkif me btıtla’ rihto?
Anası soğan, babası sarımsak ; nasıl kokmasın ?
C:
* Cemel nava niyy
Cimmel nava niyy
Niyyit Allah galbet kill niyy
Deve bir niyet kurdu, deveci bir niyet kurdu; Allahın niyeti hepsinden güçlü.
Türkçedeki Karşılığı: Allahın dediği olur
Kötü niyetli insanların davranışları karşısında söylenir. Yani karşıdaki istediği kadar
hakkımızda kötü düşünceler beslesin Allah’ın dediği olur.
* Cemel yıkşa’ hardubto
Bi vka’ vü btinkisir rakıpto
Deve hörgücünü görse, düşer boynunu kırar.
Kendi kusurlarına bakmadan başkalarını tenkit edenler için söylenir.
* Cari’l-karib
Ahsen min hayyi’l-be’id
Yakın komşu, uzak kardeşten iyidir
Başımıza bir iş geldiğinde uzaktaki kardeşimiz gelinceye kadar her şey olabilir. Oysa komşu
yakında olmasından dolayı anında yardıma gelir. Komşuluğun önemi vurgulanmaktadır.
D:
* Düd il- hall münno vüfi
Sirkenin kurtçuğu kendindedir, içindedir.
Her şey kendi çöküşünün tohumlarını içinde taşır (ya da taşıyarak doğar). Bu topluluğu etkileyen
herhangi olumsuz bir dumurun yaratılmasında o topluluğun bireylerinin neden olduğu
vurgulanıyor. Ayrıca hem olumlu hem olumsuz şeyleri insan aynı anda içinde barındırır.
Yani çelişkiler iç içedir. Kişiye zarar verenlerin kendi yakınlarından çıktığını da ifade eder.
* Derd i’l-veled
‘Al mevet
Çocukların derdi ölüme kadardır.
Anne baba olmanın sorumluluğunu vurgulamaktadır. Çocuk büyüyüp yaşlansa da anne baba
onun derdiyle dertlenir.
* Devvir a’c-car
Kable’d-der
Avludan önce komşu ara
Türkçedeki karşılığı : Ev alma komşu al
Komşunun önemini vurgulamak için söylenir.
* Devvir e’r-refik
Kable’t-tarik
Türkçedeki karşılığı : Yoldan önce yoldaş ara
Yolculuk yaparken uyum sağlayacak kişilerle birlikte seyehat etmeyi tavsiye etmektedir.
* Dıhk il-bele ‘aceb
Min kıllıt il-edeb
Sebepsiz gülüş, edep eksikliğinden kaynaklanır.
Ortada gülünecek tuhaf bir şey olmadan gülmenin çirkinliği ifade ediliyor.
Daha çok her şeye gülen insanlara, özellikle çocuklara söylenir.
* Dakın i’t-tammi’ bit ruh bi tızi’l müflis
Tamahın sakalı, müflisin kıçındadır
Türkçedeki karşılığı : Yemeyenin malını yerler
Kimi insanlar kazançları oranında harcamaya kıyamazlar. Çok çalıştıkları halde nefislerine
zulmederler. Böylelerinin kazancını biri mutlaka çalar. Bunu vurgulamaktadır.
“Çalış, kazan; ama yemesini de bil” anlamında.
* Drıbo vü sıybo
Kul “Nasıybo”
Vur, isabet ettir. De ki “Nasibidir”
Bir insana bilerek, isteyerek bir zarar verdikten sonra bu zarar için onun kısmetidir demek doğru
değildir. Çünkü bilinçli yapılmıştır. Bunun yanlışlığını dile getiriyor.
* Derbino le batno.
Kayil: “Ah ye dahri!”
Adamın göğsüne vurmuşlar “Ah sırtım ! “ demiş.
Türkçedeki karşılığı : Ağaç dalıyla gürler.
Aile bireyleri içinde dayanışmayı öğütlüyor.
* Deheb ‘ayez an- nhali
Altın kepeğe muhtaçtır.
Türkçedeki karşılığı : Komşu komşunun külüne muhtaçtır.
Toplu yaşamda herkesin birbirine ihtiyaç duyabileceğini vurguluyor.
E:
* Er-riccel bi icni
İl- mara btibni
Erkek kazanır, kadın onarır (bina eder).
Erkeğin kazancının ancak kadının tutumu ile görüleceği vurgulanıyor. Yani erkek istediği kadar
kazansın onu var eden kadındır. Her başarılı erkeğin arkasında bir kadın vardır.
Kadının yuvadaki önemi vurgulanıyor.
* Ebi kıym bi leşit il-kirr gayr sahbo
Eşeğin leşini sahibinden başka kaldıran olmaz
Evden birinin yaptığı bir kusuru düzeltmek veya işlediği bir suçun ceremesini çekmek ev halkına düşer.
Aile bireylerinin birbirini desteklemesi tavsiye edilmektedir.
* Ehlen ve sehlen bi kifeyet i’l-miyy
Hoş geldin ey 100’ün tamamlayıcısı
İnsanın birçok derdi varken yenisinin gelmesi durumunda söylenir
* E bi dall taht el-himil gayr il-kirr
Yükün altında eşekten başkası kalmaz.
İnsanın kendisine yapılan iyiliği unutmaması gerektiği vurgulanmaktadır.
Her iyiliğe karşılık verilmesi öğütlenmektedir.
* Erba’in faris, le katil vave
Kırk bahadır bir köpeğin katline
Küçücük bir işin birden çok kişi tarafından yapılmaya kalkışılmasında alay için söylenir.
* Hel e bistihe, hint stihe ‘anno
Utanmayanın yerine sen utan.
Kimileri çok arsız olur. Onlara dalaşmaktansa arına boğulmayı tavsiye ediyor.
* Ekil me ilek
Batnak me ilek?
Yemek senin değil (se), karnın senin değil mi?
Kimi insanlar bir yerdeyken midelerini patlatacak kadar yerler. Sonra da mide ağrısından kıvranırlar.
Bunlara söylenir. Aslında açgözlülüğün zararı vurgulanmaktadır.
* Ene bkullek “Tor!” hint bit kılle “hlibo”
Ben “öküz” diyorum , sen “sağ!” diyorsun.
Fazla ısrarcı, laf anlamayan , insanlar için söylenir.
* Ene vü hayyi le ibin ‘ammi;
Ene vü ibin’ammi ‘al’-garib
Ben ve kardeşim amcamoğluna
Ben ve amcamoğlu eloğluna
Akrabalık derecesine göre yakınlığın değişkenliğini vurguluyor.
* Ene kalbi le veldi veldi kalbo ‘al-hacar
Benim kalbim çocuğuma, çocuğumun kalbi taşlara
Çocukların büyüklerinin nasihatlerini dinlememeleri karşısında söylenir.
* Eğzib ‘ımır ve le ermil şahır
Bir ömür bekarlık çekilir ; bir aylık dulluk çekilmez.
Biriyle yaşamaya alıştıktan sonra yalnızlığın çekilemeyeceğini vurguluyor.
F:
* Fi kür il- ‘imey hel-‘ud
Mişe kenit ‘al ‘ankud
Bu çöp, salkımda olduğu günden beri bu üzüm tanesinin kıçındadır.
Devamlı olumsuz işler yapan kişiler için “o oldu bitti böyle davranıri hep kusurludur” anlamında
kullanılır.
* Fok hakko dıkko
Haklılığının üstüne döv
Kimi insanlar haklarının karşılığını almasını bilmezler. Çok zaman borçlu bire kalırlar.
Böyle insanların mağduriyetlerini dile getirmek için söylenir.
“Bu da yetmezmiş gibi” anlamında kullanılır. Biraz da deyim anlamı taşır.
* Fezzi’ e’l-kelb, le tıdrıbo
Köpeği korkut, vurmasan da olur.
Kimi zaman tehdidin yeterli olacağı, işi fazla büyütmenin bir gereği olmadığını anlatılıyor.
* Faras il-binzel ‘anne şalla yirkebe’ş-şıytan
İndiğim kısrağa varsın şeytan binsin.
Terk ettiğimiz birinin yaşamıyla ilgilenmemeyi ifade ediyor.
Özellikle boşanan karı kocaların yeni eşleriyle ilgili istihbarat yapmamak gerektiği söyleniyor.
Ayrıca satılan bir mal veya yapılan bir hibeyle ilgili konuşmamak gerektiği ifade ediliyor.
G:
* Geçitil-btıfsa’
Bikter dibbaha
Topallayan keçinin, kesicisi çoğalır.
Herhangi bir durumda geride kalanı çekiştirecek, ortadan kaldıracak kişiler çoğalır.
Hayat aksaklıkları affetmez, anlamında.
*Hıtt veledek ‘al el-hitan, kul min drayib iş-şıytan
Çocuklarını duvarlara koy, şeytan tokatladı de.
Anne babaları kazalara karşı uyarmak için söylenir. Her davranışta dikkatli olmayı, kazaları şeytana yüklememeyi
ifade ediyor.
* Hulu il-lisen, ba’id il-hiseb
Tatlı dilli olanın hesabı uzak olur.
Aşırı sevgi gösterisinin samimiyetsizlik göstergesi olduğunu vurguluyor.
* Hıttil- e’vec min tor ic-cilf
Eğri hat kart öküzden olur.
Türkçedeki karşılığı : Balık baştan kokar
Olumsuz davranışlarda bulunan küçüklerin yanında yaşça büyükleri varsa suçun büyüklerde olduğunu anlatır. Ya
da büyüklerin küçüklere iyi örnek olmalarını öğütler.
* Hem kahbe hem kire’l-han ‘aleha
Hem fahişe hem han kirasını ödüyor.
Alacaklı durumda iken borçlu çıkma durumunda söylenir.
* Hırna ye akre’ minneyn ben busek
Ey kel nerenden öpeceğimizi şaşırdık
Müşkülpesent insanların hiçbir şeyi beğenmemeleri halinde ya da iki arada bir derede kalındığında söylenir.
Şaşırmışlığı, çaresizliği dile getirir.
* Hezimi ğanimi
Kaçmak ganimettir.
Kaybetmeye başlandığında kaçmak korkaklık değildir. Tam tersine isabetli bir kaçış kazançtır. Çünkü insanı daha
büyük kayıplardan kurtarır.
* Hint sıyr dibbes, bicik ı’d- dibben min Beyes
Sen pekmezci ol, sinek sana Bayas’tan gelir
Önemli olan bir işe başlamaktır. Başladıktan sonra gerisi gelir, anlamında.
* Hint şil idek min ceybne, ‘ıddeyne ‘an çerezek
Sen elini cebimizden çek, senin çerezinden vazgeçtik
Türkçedeki Karşılığı: Gölge etme başka ihsan istemem.
Sıkıntı veren birinin yardım ediyor görünmesi durumunda söylenir. “Senin sıkıntın üstümden gitsin, senin
yardımından vazgeçtim” anlamında.
* Hissi’l-garib, ledid
Yabancının sesi hoştur.
Yakınında olanların farkında olmayan, yabancılara daha çok değer veren insanlara yaptıkları yanlışı göstermek için
söylenir.
* Hed bittil-asıl şalla it-mil ‘ac-cenbeyn
Asil kızını al, varsın iki yana topallasın.
İyi aile terbiyesi almış insanın tercih edilmesi gerektiği vurgulanıyor.
*Hayt il-vati kill min bi tıffo
Engin duvarı herkes atlar.
Kimsesi olmayanların herkes tarafından ezileceğini belirtiyor.
*Hacet il-emeni mirekkeb ‘aleyha ‘ş-şeytan
Emanet eşyaya şeytan musallat olur.
Elden geldiğince kimseden emanet bir şey almamayı öğütlüyor.
* Hattu le dembil-kelb erba’in yom bil kalib, dall a’vec
İtin kuyruğunu kırk gün kalıba koymuşlar yine eğri kalmış.
Bazı şeylerin değişmeyeceğini vurguluyor